Kalibrasyon Neden Yapılır?

Ölçüm cihazları; üretimden kalite kontrole, laboratuvar çalışmalarından bakım ve test süreçlerine kadar birçok alanda kararların temelini oluşturur. Bir cihazın gösterdiği değerin güvenilir olması, yalnızca cihazın çalışıyor olmasıyla açıklanamaz. Ölçüm sonucunun güvenilirliği; cihazın metrolojik özelliklerinin, kullanılan referansların, ölçüm koşullarının ve ölçüm belirsizliğinin birlikte değerlendirilmesini gerektirir.

Kalibrasyon, ölçüm cihazının belirli koşullar altında verdiği göstergeler ile uygun ölçüm standartlarından elde edilen referans değerler arasındaki ilişkinin belirlenmesini sağlayan teknik bir faaliyettir. Tanım ve süreç için kalibrasyon nedir? rehberine bakabilirsiniz.

Kalibrasyonun temel amacı nedir?

Kalibrasyonun temel amacı, bir ölçüm cihazının ölçüm performansı hakkında güvenilir ve izlenebilir bilgi elde etmektir.

Kalibrasyon sırasında cihazın gösterdiği değerler, uygun metrolojik özelliklere sahip referanslarla karşılaştırılır. Bu karşılaştırma sonucunda ölçüm sapmaları ve ilgili ölçüm belirsizlikleri belirlenebilir.

Örneğin bir dijital kumpasın 50,00 mm olarak gösterdiği bir değerin referans ölçüm standardına göre hangi değere karşılık geldiği ve aradaki farkın ne olduğu kalibrasyon çalışmasıyla ortaya konabilir. Bu tür çalışmalar boyutsal kalibrasyon kapsamında yürütülür.

Kalibrasyon, cihazın otomatik olarak ayarlanması anlamına gelmez. Kalibrasyon sonucunda cihazın ölçüm davranışı hakkında bilgi elde edilir. Gerektiğinde ve uygun prosedür kapsamında ayrıca ayar işlemi gerçekleştirilebilir. Ayrıntı: kalibrasyon ile ayar arasındaki fark.

Ölçüm hatalarını belirlemek için kalibrasyon neden önemlidir?

Her ölçüm cihazı ideal bir ölçüm gerçekleştirmeyebilir. Kullanım süresi, mekanik aşınma, çevresel koşullar, sıcaklık, nem, titreşim, darbe, elektronik bileşenlerdeki değişimler ve kullanım şekli gibi faktörler cihazın ölçüm performansını etkileyebilir.

Kalibrasyon sayesinde cihazın belirli ölçüm noktalarındaki sapmaları belirlenebilir. Örneğin:

• Bir manometrenin referans değere göre sapması — basınç kalibrasyonu
• Bir terazinin farklı yüklerde gösterdiği değerler — terazi ve kütle kalibrasyonu
• Bir kumpasın farklı uzunluk noktalarındaki ölçüm sapmaları — boyutsal kalibrasyon
• Bir termometrenin farklı sıcaklık noktalarındaki göstergesi — sıcaklık ve nem kalibrasyonu
• Bir multimetrenin belirli elektriksel büyüklüklerdeki ölçüm sonuçları — elektriksel kalibrasyon

Tork ölçüm cihazlarında da aynı ilke geçerlidir.

Kalibrasyon ölçüm güvenilirliği açısından neden gereklidir?

Bir ölçüm cihazının ürettiği sonuç başka bir kararın temelini oluşturuyorsa, ölçümün güvenilirliği büyük önem taşır.

Örneğin üretimde bir parçanın boyutunun tolerans içinde olup olmadığına karar verilirken kullanılan kumpas veya mikrometrenin ölçüm performansı güvenilir değilse, parçanın uygunluğu hakkında verilen karar da bundan etkilenebilir.

Benzer şekilde basınç, sıcaklık, kütle, hacim, elektriksel, tork ve boyutsal ölçümler gibi birçok alanda ölçüm sonuçlarının güvenilir olması kalite süreçleri açısından önemlidir.

Kalibrasyon ölçüm sonuçlarının izlenebilirliği açısından neden önemlidir?

Kalibrasyonun önemli amaçlarından biri de ölçüm sonuçlarının metrolojik izlenebilirliğinin desteklenmesidir.

Metrolojik izlenebilirlik, bir ölçüm sonucunun belgelenmiş ve kesintisiz bir kalibrasyon zinciri aracılığıyla uygun bir referansa ilişkilendirilebilmesini ifade eder. Bu zincirde kullanılan ölçüm standartlarının da uygun şekilde kalibre edilmiş ve izlenebilir olması gerekir.

Dolayısıyla yalnızca cihazın kalibre edilmiş olması değil, kalibrasyonun hangi referanslar ve yöntemlerle gerçekleştirildiği de önemlidir. Laboratuvar yeterliliği açısından bu çerçeve ISO/IEC 17025 ve TÜRKAK akreditasyonu ile birlikte değerlendirilir.

Kalibrasyon yapılmazsa ne olur?

Kalibrasyon yapılmayan veya kalibrasyon durumu kontrol edilmeyen ölçüm cihazlarının ne kadar güvenilir sonuç verdiğini değerlendirmek zorlaşabilir.

Özellikle kritik ölçümlerde ortaya çıkabilecek sapmalar hatalı üretim kararlarına, uygun olmayan ürünlerin kabul edilmesine, uygun ürünlerin hatalı şekilde reddedilmesine, kalite problemlerine, tekrar ölçüm ve test ihtiyacına, proses kayıplarına ve müşteri şikâyetlerine neden olabilir.

“Kalibrasyonu geçmiş bir cihaz kesinlikle yanlış ölçer” şeklinde genel bir sonuç çıkarmak doğru değildir. Cihazın performansı; kullanım koşulları, geçmiş kalibrasyon sonuçları ve cihazın özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.

Kalibrasyon hangi cihazlara yapılır?

Kalibrasyon ihtiyacı cihazın ölçüm yaptığı büyüklüğe ve kullanım amacına göre değişir. Yaygın olarak kalibrasyonu yapılan cihazlardan bazıları:

• Kumpas, mikrometre, komparatör
• Manometre ve basınç göstergeleri
• Termometre, sıcaklık sensörleri, nem ölçüm cihazları
• Teraziler ve kütleler
• Hacim ölçüm cihazları
• Multimetreler ve güç kaynakları
• Torkmetreler
• Kronometre ve zaman ölçüm cihazları
• Optik ve kuvvet ölçüm cihazları

Kalibrasyon yöntemi ve kapsamı cihazın türüne, ölçüm aralığına, doğruluk gereksinimine ve ilgili teknik metoda göre belirlenir. Güncel dallar için kalibrasyon hizmetleri sayfasına bakın.

Kalibrasyonun amacı sadece belge almak mıdır?

Hayır. Kalibrasyonun asıl amacı bir belge sahibi olmak değil, ölçüm ekipmanının ölçüm performansı hakkında teknik olarak güvenilir bilgi elde etmektir.

Kalibrasyon sertifikası bu çalışmanın sonuçlarını belgeleyen önemli bir dokümandır. Ancak sertifikanın değeri, yapılan kalibrasyonun teknik yeterliliği, kullanılan referanslar, yöntem, ölçüm belirsizliği ve metrolojik izlenebilirlik gibi unsurlarla birlikte değerlendirilmelidir. Sertifikanın nasıl okunacağı için: kalibrasyon sertifikası nedir?

Sonuç

Kalibrasyon; ölçüm cihazlarının performansı hakkında güvenilir bilgi elde edilmesi, ölçüm sonuçlarının izlenebilirliğinin desteklenmesi ve ölçümlere dayalı teknik kararların daha güvenilir şekilde alınabilmesi açısından önemli bir metroloji faaliyetidir.

Kalibrasyonun amacı yalnızca cihazın çalışıp çalışmadığını kontrol etmek değildir. Cihazın belirli koşullardaki ölçüm davranışının uygun referanslarla karşılaştırılması ve sonuçların teknik olarak değerlendirilmesidir.

Bu nedenle işletmelerin kullandıkları ölçüm cihazları için uygun bir kalibrasyon ve ölçüm ekipmanı yönetim sistemi oluşturmaları önem taşır. İşletme etkisi için: kalibrasyon neden önemlidir? Aralık seçimi için ölçüm cihazları ne sıklıkla kalibre edilmelidir? yazısına bakabilirsiniz.