Kalibrasyon Neden Önemlidir?

Bir üretim hattında sıcaklığın birkaç derece farklı ölçülmesi, bir basınç göstergesinin gerçek değerden sapması veya bir terazinin küçük bir ölçüm hatası göstermesi ilk bakışta önemsiz görünebilir. Ölçüm sonuçlarının üretim, kalite kontrol, laboratuvar, bakım ve kabul süreçlerinde karar vermek için kullanıldığı işletmelerde küçük bir sapma, zincirin ilerleyen aşamalarında önemli sonuçlar doğurabilir.

Bu nedenle kalibrasyon yalnızca bir ölçüm cihazına belge almak için yapılan periyodik bir işlem değildir. Temel amaç, ölçüm cihazından elde edilen sonuçların belirli referanslarla ilişkilendirilebilmesini ve ölçüm sonucunun güvenilirliğinin değerlendirilebilmesini sağlamaktır. Tanım için: kalibrasyon nedir?

Uluslararası metroloji yaklaşımında ölçüm sonuçlarının izlenebilirliği; sonucun uygun bir referansa, her biri ölçüm belirsizliğine katkıda bulunan belgelenmiş ve kesintisiz bir kalibrasyon zinciri üzerinden ilişkilendirilebilmesiyle açıklanır.

Kalibrasyon yapılmayan bir cihazda ne olur?

Bir ölçüm cihazı kullanılmaya devam ettikçe ölçüm performansı değişebilir. Bunun nedeni yalnızca cihazın eskimesi değildir. Mekanik aşınma, elektronik bileşenlerdeki değişimler, sıcaklık ve nem gibi çevresel koşullar, darbe veya titreşim, yoğun kullanım, bakım veya onarım ve sensör özelliklerindeki değişimler ölçüm sonuçlarını etkileyebilir.

“Cihaz çalışıyor ve ekranda bir değer gösteriyor” demek, cihazın doğru ölçtüğünü kanıtlamaz. Asıl soru, gösterilen değer ile ölçülmesi gereken değer arasındaki ilişkinin ne olduğu ve bu ilişkinin belirsizliğinin ne kadar olduğudur.

Kalibrasyon aslında neyi ortaya koyar?

Kalibrasyon, bir ölçüm cihazının göstergesinin veya çıktısının uygun ölçüm standartlarıyla karşılaştırılması ve aradaki ilişkinin belirlenmesi sürecidir.

Örneğin bir sıcaklık göstergesi 100 °C gösteriyor olabilir. Kullanılan referans sisteminin sonucu 99,7 °C ise cihazın gösterdiği değer ile referans arasındaki fark belirlenebilir. Benzer şekilde bir basınç göstergesi, terazi, multimetre veya tork anahtarı için de gösterge ile referans arasındaki ilişki incelenebilir.

Burada önemli olan yalnızca “hata var mı?” sorusu değildir. Ölçüm sonucu değerlendirilirken ölçüm belirsizliği de dikkate alınmalıdır. NIST, ölçüm sonucunun yalnızca tek bir sayıdan ibaret olmadığını ve belirsizliğin ölçümün güvenilir şekilde yorumlanmasında önemli bir unsur olduğunu vurgular.

Kalibrasyon neden işletmeler için önemlidir?

Ölçüm sonuçlarına güven

Üretimde, kalite kontrolde veya laboratuvarda alınan kararların önemli bir bölümü ölçüm sonuçlarına dayanır. Bir ürünün boyutu, bir prosesin sıcaklığı, sistemdeki basınç, kullanılan malzemenin kütlesi veya elektriksel bir parametre ölçülerek kontrol edilir.

Ölçüm cihazının performansı bilinmiyorsa, bu ölçüme dayanarak verilen kararın güvenilirliği de sorgulanabilir. Kalibrasyon, ölçüm sisteminin performansının belirli koşullar altında değerlendirilmesine yardımcı olur. Amaç yönünden ayrıca: kalibrasyon neden yapılır?

Üretim hatalarının erken fark edilmesi

Ölçüm cihazındaki sapma bazen doğrudan cihazda kalmaz; üretim sürecine yansır. Örneğin proses sıcaklığının gerçekte olması gerekenden farklı olduğu halde cihaz tarafından doğru gösterildiği düşünülürse, operatör prosesin normal olduğunu varsayabilir.

Bunun sonucunda ölçüm hatası, yanlış proses kararına; o da hatalı üretime, yeniden işleme, fireye veya müşteri problemine dönüşebilir. Ölçüm ekipmanlarının kontrol altında tutulması yalnızca kalite biriminin değil, üretim süreçlerinin de parçasıdır.

Kalite kontrol kararlarının dayanağı

Bir ürünün uygun veya uygunsuz olduğuna karar verirken kullanılan ölçüm cihazının performansı önemlidir. Özellikle dar toleranslı proseslerde cihazın ölçüm hatası, ürünün gerçekten uygun olduğu halde uygunsuz; uygunsuz olduğu halde uygun değerlendirilmesine yol açabilir.

Bu noktada kalibrasyon sonuçlarının ve ölçüm belirsizliğinin birlikte değerlendirilmesi gerekir. NIST’in ölçüm sistemleri üzerine çalışmalarında da kalibrasyon, doğrulama ve diğer karakterizasyon yöntemlerinin sonuçların nasıl elde edildiğini ve nasıl yorumlanacağını etkileyebileceği belirtilir.

Kalibrasyon, cihazın uygun olduğunu göstermez

Sık yapılan bir karışıklık şudur: kalibrasyon ile doğrulama aynı şey değildir.

Kalibrasyon sırasında cihazın gösterdiği değerler uygun referanslarla karşılaştırılır ve ölçüm sonuçları değerlendirilir. Belirli bir tolerans içinde olup olmadığına ilişkin uygunluk kararı ise ilgili kriterler, spesifikasyonlar ve uygulanan karar kuralı dikkate alınarak ayrıca verilir.

Bu nedenle bir kalibrasyon sertifikasında yalnızca “uygun” ifadesini aramak yerine ölçüm sonuçlarını, hata değerlerini, belirsizlik bilgilerini ve uygulanmış kriterleri birlikte okumak daha doğrudur. Ayrıntı: kalibrasyon ile doğrulama arasındaki fark.

Metrolojik izlenebilirlik neden önemlidir?

Kalibrasyonun temel kavramlarından biri metrolojik izlenebilirliktir. Ölçüm sonucunun, uygun bir referansa kadar geriye doğru takip edilebilen belgelenmiş bir kalibrasyon zinciriyle ilişkilendirilebilmesi gerekir. Bu zincirde kullanılan her kalibrasyon adımı ölçüm belirsizliğine katkıda bulunur.

Bu nedenle yalnızca “cihazımız kalibre edildi” demek teknik açıdan yeterli değildir. Hangi referansa göre, hangi yöntemle, hangi koşullarda, hangi ölçüm belirsizliğiyle ve hangi kapsam içerisinde kalibre edildiği de sonucun değerlendirilmesinde önemlidir.

Her ölçüm cihazı aynı şekilde kalibre edilmez

Kalibrasyon yöntemi; ölçülen büyüklüğe, cihazın özelliklerine, kullanım amacına ve ilgili teknik gerekliliklere göre değişir. “Cihazı kalibre etmek” tek tip bir işlem değildir. Doğru kalibrasyonun ilk şartlarından biri, cihazın ve kullanım amacının doğru tanımlanmasıdır.

• Sıcaklık ve nem kalibrasyonunda termometre, sıcaklık sensörü ve termokupl gibi ekipmanlarda aralık ve çevresel koşullar önem taşır.
• Basınç kalibrasyonunda manometre, basınç göstergesi ve sensörlerin performansı uygun basınç referanslarıyla karşılaştırılır.
• Terazi ve kütle kalibrasyonunda doğruluk, tekrarlanabilirlik ve yükün farklı konumlardaki etkisi gibi parametreler öne çıkabilir.
• Boyutsal kalibrasyonda ölçüm geometrisi, çözünürlük, referanslar ve koşullar dikkate alınır.
• Elektriksel kalibrasyonda ölçülen büyüklüğe ve çalışma aralığına uygun referanslar ve yöntemler gerekir.

Güncel dallar için kalibrasyon hizmetleri listesine bakabilirsiniz.

Kalibrasyon periyodu neden önemlidir?

“Bir cihaz kaç yılda bir kalibre edilmelidir?” sorusunun bütün cihazlar için geçerli tek bir cevabı yoktur. Kullanım yoğunluğu, geçmiş kalibrasyon sonuçları, çevresel şartlar, üretici tavsiyeleri, işletmenin kalite sistemi ve ölçümün kritikliği aralığın belirlenmesinde dikkate alınabilir.

NIST’in çalışmalarında da sabit bir yeniden kalibrasyon aralığının her ölçüm sistemi ve kullanım koşulu için optimum olmayabileceği belirtilir. Periyodu yalnızca takvim üzerinden değil, cihazın geçmiş performansı ve kullanım koşulları üzerinden değerlendirmek daha sağlıklı bir yaklaşımdır. Ayrıntı: ölçüm cihazları ne sıklıkla kalibre edilmelidir?

Kalibrasyon sertifikasında nelere bakılmalı?

Kalibrasyon sertifikası yalnızca arşivlenmesi gereken bir belge değildir. Özellikle kalite ve teknik ekiplerin şu bilgileri değerlendirmesi önemlidir: cihaz kimliği, marka ve model, seri numarası, kalibrasyon tarihi, yöntem veya prosedür, ölçüm sonuçları, hata veya sapma, ölçüm belirsizliği, kullanılan referanslar, ölçüm koşulları, metrolojik izlenebilirlik ve uygulanmışsa uygunluk değerlendirmesi.

Bu bilgiler, cihazın kalibrasyon sırasında nasıl değerlendirildiğini ve sonuçların hangi koşullarda geçerli olduğunu anlamaya yardımcı olur. Madde madde okuma için: kalibrasyon sertifikası nedir?

Kalibrasyonun gerçek değeri nerede ortaya çıkar?

Kalibrasyonun değeri, cihaza yeni bir etiket yapıştırılması veya sertifikanın dosyalanması değildir. Asıl katkı, ölçüm sonuçlarının karar verme süreçlerinde güvenilir bir teknik temele sahip olmasıdır.

Üretim kabulü, kalite kontrol, laboratuvar analizleri, bakım veya proses takibinde ölçüm sonuçları bir sonraki kararın temelini oluşturur. Ölçüm güvenilir değilse, ölçüme dayanarak verilen kararın güvenilirliği de sorgulanır.

NIST, kalibrasyon ve ölçüm hizmetlerinin endüstrinin güvenilir ölçüm sonuçları ve metrolojik izlenebilirlik oluşturmasına yardımcı olan temel unsurlar arasında olduğunu belirtir.

Sonuç

Kalibrasyon, ölçüm cihazının kendisinden daha geniş bir konudur: ölçüm sonucuna duyulan güvenin teknik altyapısının parçalarından biridir.

KAL-MER, Mersin kalibrasyon laboratuvarı olarak farklı ölçüm alanlarında hizmet verir. Sürecin doğru planlanması için cihazın türü, ölçüm aralığı, kullanım amacı ve talep edilen kapsam birlikte değerlendirilir. Cihaz bilgilerinizi ileterek uygun hizmet hakkında bilgi alabilirsiniz.