Kalibrasyon ile ayar, ölçüm cihazlarıyla ilgili süreçlerde sıklıkla birbirine karıştırılan iki farklı işlemdir.
Kalibrasyon, ölçüm cihazının göstergeleri ile uygun referans değerler arasındaki ilişkinin belirlenmesine yönelik bir faaliyettir. Ayar ise ölçüm sisteminin belirli bir büyüklük için öngörülen göstergeleri sağlayacak şekilde değiştirilmesi işlemidir. Bu nedenle kalibrasyon ile ayar aynı işlem değildir. Tanım: kalibrasyon nedir?
| Kavram | Ne yapılır? | Cihaza etkisi |
|---|---|---|
| Kalibrasyon | Mevcut ölçüm performansı uygun referanslarla karşılaştırılır; ilişki belgelenir. | Cihazın davranışı değiştirilmez; sonuç raporlanır. |
| Ayar | Göstergelerin belirli bir referansa karşı istenen davranışı göstermesi için sisteme müdahale edilir. | Ölçüm davranışı değişebilir; ardından yeniden kalibrasyon gerekebilir. |
Kalibrasyon nedir?
Kalibrasyon sırasında ölçüm cihazından elde edilen göstergeler, uygun ölçüm standartlarından elde edilen referans değerlerle karşılaştırılır. Bu karşılaştırma sonucunda cihazın ölçüm davranışı ve sapmaları hakkında bilgi elde edilir. Kalibrasyonun sonucu bir kalibrasyon tablosu, eğri, fonksiyon veya düzeltme bilgisi şeklinde ifade edilebilir. Belge: kalibrasyon sertifikası nedir?
Ayar nedir?
Ayar, ölçüm cihazının belirli bir değere karşılık gelen göstergesinin istenen değere getirilmesi amacıyla ölçüm sistemine müdahale edilmesidir. Örneğin bir ölçüm cihazının belirli bir referans değer karşısında kabul edilebilir şekilde göstermesi için cihazın ayar mekanizmasının değiştirilmesi bir ayar işlemidir.
Ancak ayar yapıldıktan sonra cihazın gerçekten beklenen performansı gösterip göstermediğinin değerlendirilmesi için yeniden kalibrasyon gerekebilir.
Kalibrasyon cihazı düzeltir mi?
Hayır. Kalibrasyon ile cihazın mevcut ölçüm performansı belirlenir ve sonuçlar raporlanır. Kalibrasyon sırasında cihazın ayarlanması zorunlu değildir. Sapma tespit edilmişse ve teknik olarak ayar gerekiyorsa, ayar ayrı bir işlem olarak gerçekleştirilebilir.
Ayar sonrasında cihazın performansını yeniden değerlendirmek amacıyla tekrar kalibrasyon yapılması gerekebilir. Doğrulama ile karıştırmamak için: kalibrasyon ile doğrulama arasındaki fark.
“Otomatik kalibrasyon” ifadesine dikkat etmek gerekir
Bazı cihaz üreticileri kullanıcı arayüzlerinde “self-calibration” veya “auto calibration” gibi ifadeler kullanabilir. Ancak VIM terminolojisi açısından kalibrasyon ile ayar birbirinden farklı kavramlardır.
Bir cihazın kendi elektronik devresiyle belirli bir referans veya algoritmaya göre kendisini düzeltmesi, metrolojik anlamdaki laboratuvar kalibrasyonuyla aynı şey olarak değerlendirilmemelidir. Bu nedenle cihaz üreticisinin kullandığı “self-calibration” gibi ifadelerin teknik dokümantasyonda ne anlama geldiği ayrıca incelenmelidir.
Kalibrasyon ve ayar arasındaki temel fark
Kalibrasyon: Mevcut ölçüm performansının uygun referanslarla karşılaştırılması ve ölçüm sonuçları arasındaki ilişkinin belirlenmesidir.
Ayar: Ölçüm sisteminin göstergelerinin belirli bir referansa karşı istenen davranışı göstermesi amacıyla sisteme müdahale edilmesidir.
Ayardan sonra neden tekrar kalibrasyon yapılabilir?
Ayar işlemi cihazın ölçüm davranışını değiştirebilir. Bu nedenle ayar sonrasında cihazın yeni durumunun değerlendirilmesi gerekebilir. Örneğin ayar öncesinde belirli bir noktada +0,015 mm sapma gösteren bir cihazın ayar sonrasında farklı bir sapma değeri göstermesi mümkündür. Ayar sonrası yapılan kalibrasyon, cihazın yeni ölçüm performansının belirlenmesine yardımcı olur.
Boyutsal bir örnek boyutsal kalibrasyon kapsamında görülebilir; elektriksel cihazlarda da aynı ilke geçerlidir: elektriksel kalibrasyon.
Sonuç
Kalibrasyon ve ayar birbirinin yerine kullanılmaması gereken iki farklı işlemdir. Kalibrasyon cihazın ölçüm performansı hakkında bilgi sağlarken, ayar cihazın ölçüm davranışına müdahale edilmesini ifade eder.
Bu ayrım özellikle kalibrasyon sertifikalarının ve ölçüm sonuçlarının doğru yorumlanması açısından önemlidir. Neden kalibre edildiği için: kalibrasyon neden yapılır?
Sık sorulan sorular
Kalibrasyon ile ayar aynı işlem midir?
Hayır. Kalibrasyon mevcut ölçüm performansının referanslarla karşılaştırılmasıdır. Ayar, ölçüm sisteminin istenen göstergeleri vermesi için sisteme müdahale edilmesidir.
Kalibrasyon cihazı düzeltir mi?
Hayır. Kalibrasyon mevcut performansı belirler ve raporlar. Ayar zorunlu değildir; gerekirse ayrı işlem olarak yapılır ve sonrasında yeniden kalibrasyon gerekebilir.
Cihazın “self-calibration” özelliği laboratuvar kalibrasyonu mudur?
Genellikle hayır. Üreticinin arayüzündeki bu ifade, metrolojik anlamdaki laboratuvar kalibrasyonuyla aynı şey olarak değerlendirilmemelidir.
Ayar sonrası neden tekrar kalibrasyon yapılır?
Ayar cihazın ölçüm davranışını değiştirebilir. Yeni durumun referanslarla yeniden değerlendirilmesi gerekir.