Kalibrasyon ve doğrulama, ölçüm biliminde birbirine yakın görünen ancak teknik olarak farklı iki kavramdır.
Kalibrasyon; ölçüm cihazının göstergeleri ile uygun referanslardan elde edilen değerler arasındaki ilişkinin belirlenmesini ve bu ilişkinin ölçüm sonuçlarının elde edilmesinde kullanılmasını ifade eder. Doğrulama ise bir ölçüm cihazının veya sistemin belirlenmiş gereklilikleri karşılayıp karşılamadığının objektif kanıtlarla ortaya konulmasıdır. VIM’e göre kalibrasyon, doğrulama ile karıştırılmaması gereken bir metroloji faaliyetidir. Tanım için: kalibrasyon nedir?
| Kavram | Ne yapılır? | Odak |
|---|---|---|
| Kalibrasyon | Gösterge ile referans değer arasındaki ilişki belirlenir; sapma ve belirsizlik raporlanabilir. | Ölçüm performansı hakkında teknik bilgi |
| Doğrulama | Belirlenmiş gerekliliklerin karşılanıp karşılanmadığı objektif kanıtlarla değerlendirilir. | Kabul/red veya uygunluk kararı |
Kalibrasyon nedir?
Kalibrasyonda ölçüm cihazının göstergeleri uygun ölçüm standartlarından elde edilen referans değerlerle karşılaştırılır. Bu işlem sonucunda cihazın belirli ölçüm noktalarındaki sapmaları ve ilgili ölçüm belirsizlikleri hakkında bilgi elde edilebilir. Kalibrasyon sonucunda bir kalibrasyon eğrisi, tablo, fonksiyon veya düzeltme bilgisi gibi çıktılar oluşturulabilir. Rapor: kalibrasyon sertifikası nedir?
Doğrulama nedir?
Doğrulama, belirlenmiş gerekliliklerin yerine getirildiğine ilişkin objektif kanıt sağlama faaliyetidir. Ölçüm cihazları açısından doğrulama, örneğin cihazın belirlenmiş bir maksimum izin verilen hata sınırını karşılayıp karşılamadığının değerlendirilmesini içerebilir.
Burada karşılaştırılan şey yalnızca ölçüm sonucu değildir. Ölçüm sonucunun önceden belirlenmiş bir gerekliliği karşılayıp karşılamadığına ilişkin bir karar verilir.
Basit bir örnek
Bir kumpasın belirli bir referans ölçüyle karşılaştırıldığını düşünelim. Kalibrasyon sonucunda referans değer 50,000 mm, cihaz göstergesi 50,012 mm olsun. Bu durumda kalibrasyon çalışması cihazın ilgili noktadaki sapması hakkında bilgi sağlayabilir.
Ancak cihazın “uygun” veya “uygunsuz” olduğu sonucuna ulaşmak için kabul kriterinin bilinmesi gerekir. İlgili gereklilik maksimum izin verilen hatayı ±0,020 mm olarak belirliyorsa sonuç farklı şekilde yorumlanabilir. Başka bir uygulamada izin verilen hata ±0,005 mm olabilir.
Kalibrasyon sonucu ile uygunluk kararı aynı şey değildir. Kalibrasyon sonucu otomatik olarak uygunluk anlamına gelmez.
Kalibrasyon doğrulamanın yerine geçer mi?
Her zaman hayır. Kalibrasyon, doğrulama için gerekli teknik verilerden birini sağlayabilir ancak doğrulama ayrıca belirlenmiş kriterlerin karşılanıp karşılanmadığının değerlendirilmesini gerektirir. VIM açıklamalarında da kalibrasyon ile doğrulamanın birbirine karıştırılmaması gerektiği belirtilmektedir. Kalibrasyon, doğrulama için ön koşul olabilir; aynı faaliyet değildir.
Kalibrasyon ve doğrulama arasındaki temel fark
Kalibrasyon cihazın göstergesi ile referans değer arasındaki ilişkinin belirlenmesine odaklanır. Doğrulama belirlenmiş gerekliliklerin karşılanıp karşılanmadığının değerlendirilmesine odaklanır.
Bu nedenle bir cihaz kalibre edilmiş olabilir ancak belirli bir kullanım amacı için gerekli toleransı karşılamıyor olabilir. Aynı şekilde doğrulama yapılabilmesi için kullanılacak ölçüm bilgilerinin güvenilir olması gerekir. Laboratuvar çerçevesi: ISO/IEC 17025 nedir?
Boyutsal bir örnek için bakınız: boyutsal kalibrasyon. Ayar ile karıştırmamak için: kalibrasyon ile ayar arasındaki fark.
Sonuç
Kalibrasyon ve doğrulama birbirini tamamlayabilen ancak aynı anlama gelmeyen faaliyetlerdir. Kalibrasyon ölçüm cihazının performansı hakkında teknik bilgi sağlarken, doğrulama bu bilgilerin belirlenmiş gereklilikler karşısındaki durumunun değerlendirilmesine yardımcı olur.
Bu ayrımın doğru anlaşılması, ölçüm ekipmanlarının yönetimi ve kalite süreçleri açısından önemlidir.
Sık sorulan sorular
Kalibrasyon ile doğrulama aynı mıdır?
Hayır. Kalibrasyon, gösterge ile referans arasındaki ilişkiyi belirler. Doğrulama, belirlenmiş gerekliliklerin karşılanıp karşılanmadığının objektif kanıtlarla ortaya konmasıdır.
Kalibrasyon sonucu cihazın uygun olduğunu gösterir mi?
Hayır. Uygun veya uygunsuz kararı için kabul kriterinin, örneğin izin verilen maksimum hatanın, bilinmesi gerekir. Aynı sapma bir uygulamada uygun, başka birinde uygunsuz olabilir.
Kalibrasyon doğrulamanın yerine geçer mi?
Her zaman hayır. Kalibrasyon doğrulama için teknik veri sağlayabilir; doğrulama ayrıca belirlenmiş kriterlerin değerlendirilmesini gerektirir.
VIM bu ayrımı nasıl ele alır?
VIM, kalibrasyonun doğrulama ile karıştırılmaması gerektiğini belirtir. Kalibrasyon, doğrulama için ön koşul olabilir; ancak aynı faaliyet değildir.